ફૂલવાડી

 ઘડુલી ક્યારે શિર પર ચડી?
   માટીને મોટપ કયારે મળી?

માટી ખોદી, મૂકી ગધેડે, કુંભાર ઘર લઈ આવ્યો
           ગારો   કીધો  પગથી  ખૂંદી પિંડ  બનાવ્યો
      આકાર પામવા ચડી ચાકડે ત્યારે કાય ઘડી
                             ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

છાંયે    સૂકવી, ટપલે ટીપી, રાખમહીં રગદોળી
હશે      હજી   સંસ્કારો ઓછા, કાય રંગમાં  રોળી
છતાંયે  કાચી હતી તે પાકી   થવા નિંભાડે ચડી
                            ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

પછી ટકોરે તપાસી જોઈને લઈ ગઈ કોઈ પનિહારી
                 ગળે દોરડું બાંધી એને  ઊડેં  કૂવે  ઉતારી
                 બડ બડ  કરતી કૂપમાં,જાણ્યું મુક્તિ  જડી
                                   ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

દીધો આંચકો, એક પલકમાં, પાછી ઉપર તાણી
અગર  છાકમાં હતી છલકતી તો અધૂરી  કહેવાણી
પૂર્ણ હતી તો ચડી શિશ   પર,   મુસીબતોથી  બડી
                               ઘડુલી  કયારે શિર પર ચડી?

-પ્રભુલાલ  દ્વિવેદી

જ્યાં ચરણ રુકે ત્યાં કાશી.
  ઝાકળનાં બિંદુમાં જોયો
      ગંગાનો જલરાશિ.

જ્યાં પાય ઉઠે ત્યાં  રાજમાર્ગ, જ્યાં તરતો ત્યાં મહાસાગર,
જે    ગમ ચાલું   એ  જ દિશા, મુજ ધ્રુવ વ્યાપે સચરાચર;

  થીર રહું તો સરકે ધરતી
   હું   તો   નિત્ય  પ્રવાસી.

સ્પરશું     તો    સાંકાર, ન    સ્પરશું તો  જે ગેબી  માયા,
હું    જ    ઉકેલું, હું   જ   ગૂંચવું,  એવા    ભેદ  છવાય;

  હું જ કદી લપટાઉં  જાળમાં
   હું  જ  રહું  સન્યાસી.

હું  જ  વિલાસે રમું, ધરી લઉં   હું   આ જ પરમનું  ધ્યાન;
કદી  અચાનક   રહું ,  જાચી લઉં   કદી   દુષ્કર  વરદાન;

  મોત લઉં માંગી, જે પળ,
  લઉં     સુધારસ    પ્રાશી!

-હરિન્દ્ર દવે

 તારા જ જન્મ સમયે,

   પારણું બની ઝૂલાવ્યો મેં તને.

ખુદ આગ સાથ મસ્તી કરી,
   પકવાન ખવડાવ્યાં મેં તને.

ટેકાની જરૂર હતી પાકી ઉંમરે,
   લાકડી બની સહારો દીધો મેં તને.

રજા લીધી છેલ્લા શ્વાસ લઈ,
   નનામી બની ઉંચક્યો  મેં તને.

સાથ મળી  રાખ થઈ ગયા,
   દીધો જન્મથી મરણ સુધીનો મેં સાથ તને..

એક ડોશી
રાતે અઢીક વાગ્યે
હાથમાં ઝાંખું ફાનસ લઈ
ફળીમાંથી થાય છે પસાર.
 

એનાં જીથરવીંથર(ઊડતા) વાળ સમારવા
એ જે ઘર સામે
મૂકે ફાનસ
સવારે
તે ઘરમાં ઓછું થાય એક “માણસ”.

સાંભળ્યું છે:
એને ઝાંપો ઠેકતી જોતાં
ગામ આખાનાં કૂતરા રડી ઊઠે છે…

હું જાગી ગયો છું…

મારા પલંગ તળેથી ઊભરાતો
અંધકાર
કદાચ એક ઝાંખા ઝાંખા ફાનસમાં
પલટાઈ રહ્યો છે..

હું ચાદર ખેંચું છું
ફળીનો વાંસો પોલો જણાય…
સુસવાતો લાગે…

પાંપણના એક વાળ પર ધ્રૂજતો ઊભો છું
ઘૂઘવે છે ફેનિલ દરિયો
પાંપણો પાછળ
તરે છે દૂ…ર
એક ઝાંખૂ ઝાંખૂ ફાનસ

                    -    અજિત ઠકોર

 આયખું  નાનું   મને  ઓરતા અપાર,
નાનકડી નાવ ને સામે કેવો પારાવાર.     
                                  આયખું નાનું ને…

કોમળ   આ કૂંપળ  ને માથે  આકાશ,
ઝંખે    સૂરજમુખી   સૂરજ -સહવાસ,
હું   તો  છું  રાત  અને    ઝંખું સવાર.
                           આયખું નાનું ને…

માનવની  વચ્ચે હું  શોધું છું  માધવ,
શબરી  પણ  ઝંખે છે પોતાનો રાઘવ,
ચારેબાજું   ભીંત મારે ખોલવા છે દ્વાર.

                                  આયખું નાનું ને…

સત્ય છે સારથી, અહિંસાની લગામ, એજ છે  શાંતી તણો માગૅ,
“વિશ્વનો   ઉધ્ધાર   એમાં  એવો    આદેશ    દેતો    ગુજરાતી,
એ   ગાંધી  ને સો સો  સલામ એ   ગૌરવ   ગાથા  ગુજરાતની.

વેપાર  વાણીમાં  વરદાન  જેને,  જગમાં, સાહસમાં  સુરવીર,
સારાએ  વિશ્વમાં  રહેવાસ જેનો , એ  ભોળો   ભટુકડો ગુજરાતી,
“સૌમ્ય પ્રજા છે”  જગ   કહે , એ  ગૌરવ   ગાથા ગુજરાતની.

“લોખંડી સુપુત સરદાર ” જ્યાં,  ગાંધી જોઈ અંગ્રેજ   ભાગ્યા,
ક્ર્ષ્ણને  પણ  ગમ્યું ગુજરાત, કર્યો   વસવાટ   આવી દ્વારકા માં,
વિશ્વભરમાં  નામ  જેનું  એવી   ગૌર   ગાથા  મારા ગુજરાત ની.

ધબકતા, ઉછળાતા સંમુદરના મોજા,
      અંતે કિનારે પછડાયા કરે.

સુંદર સરિતાના  મીઠાજળ,
      અંતે ખારા પાણીમાં ભળ્યાં કરે.

દિવસ-રાત્રી પાગલ-પ્રેમી બની,
      અંતે એક-બીજાને શોધ્યા કરે.

સમય સાથે તાલ દેતા ગ્રહો,
      અંતે સૂયૅની સાડમાં રમ્યા કરે.
 
અખિલ બ્રહ્માંડમાં ભટકતો માનવી !
    અંત ન હોય એનો અંત શોધ્યા કરે!
 

માનવી ક્યાં સુધી માંગતો રહેશે ?
આદમ   આવી   “ઈવ” માંગી,
રહેવા આસરો,પીવા પાણી ને અન્ન આપ્યું,
ઈવ સાથે સંતાન-સુખ  દીધું..

ન કરી માંગ કોઈ ઓછી માનવીએ,
હાથ ઉંચા કરી કરી માંગતો રહ્યો,
ઉંડવા આકાશમાં, દોડવા ધરતી પર,
સુખ-સાયબી, મહેલો માંગતો રહ્યો.

“ભોગવે છે,માણેછે એજ તારું સ્વગૅ છે,
રહું છું ખુદ સાગર તળે,શેષનાગ સંગ,
શંકર રહે રાખ ચોળી સ્મશાન ઘાટ પર,
રહે બ્રહ્માં કમળ કુંડે,પલાઠી પર.”

“મળ્યું છે   જે સુખ તને વિશ્વમાં,
નથી એવું કોઈ સાધન  બ્રહ્માંડમાં ,
માંગ્યું    એ બધું   જ તને મળ્યુ ,
સુખ શોધવા બીજા ગ્રહે શીદ ફરે ?”

“પૈદા કરી આ માનવ જાત,
ખુદ પસ્તાયો છું મારી જાત પર,
નથી કોઈ આરો તારી માંગનો માનવ,
ખમૈયા કર,  હવે તો બસ કર !!!

બહેકતું , ચહેકતું, મારતું ,ઠારતું , ભ્રમણની ભમણામાં ભટતું આ મન,
હારતું ,   મા’લતું,    ચાલતું,     ટોકતું, હૈયાને  હિડોળે હિંચકતું  આ મન.

રડતું ,  હરતું,   ખેલતું,   મારતું,    મનને      મનામણા  કરતું આ મન,
જલતું, જલાવતું, ઠારતું ,ઠરાવતું, સંસારની સીડીએ સરકતું  આ મન.

ક્રોધમાં ,   શોધમાં,આંધીમાં   ,અટકળોની    આંટમા   અટવાતું   આ મન,
દ્વેશમાં ,કલેશમાં, કામના  આવેશમાં, માયાના મોહમાં ઝકડાતું આ મન.

                  **********

મન મનોહર, મન-મંદીર  ને મન-મંગળ છે,
મન-શ્યામ,મન-રામ ને એ   તીરથ ધામ છે.

મન-અપૅણ,મન-દપૅણ,ને મન-માલીક છે,
મન-સાંકડું, મન-ફાંકડું, ને    મન-માંકડુ છે.

ઝરણના નિમૅળ જળને,
      રેત ધૂળથી ડહોળો મા,

વિમળ ફોરતી વાયુ લ્હેરને,
      ધૂમ-ગંધ  ઝબોળો મા,

હસતી-ખીલતી ફૂલ-કળીને,
      ઝંઝા ઝપટે હણશો મા,

મુક્ત નભે ઉડતા વિંહગોને,
     લક્ષ્ય તીરનું ગણશો મા,

હ્રદય હ્ર્દયનાં વહેણ રુંધતી,    
     અદયભીંત કો ચણશો મા,

રચેલઃ ૧૯૬૭,(કોલેજ- મેગેઝીનમાં પ્રકટ થયેલ

પ્રથમ દિન કોલેજનો હતો
                  ને એક સંગાથી મને મળી,
કૈ જાણથી ને કૈ  અજાણથી
                  પ્રેમ   અમારો  થઈ ગયો,
લાલ -પીળી ને ભભકતી,
           સુંદર સાડી હંમેશ પહેરતી,
બીજી પ્રાંતી ભાષા બોલતી,
           હું  એ  શાનથી  સમજતો.
ભલી ક્યાંની રહેવાસી હતી,
           મેં    કદી   પૂછ્યું   નહીં,
નિયત સ્થળે એ આવતી,
           સંગાથે  સદા  સાથે જતી,
નાજુક શા અંગના ભાગ પર,
            કૈ  વાર   બાજુ ઢાળ તો,
ખેર? રજાઓ કોલેજમાં પડી,
            હું  ગયો મારા દેશ ભણી,
કહ્યું કોઈ એ ,” એ તો નિયત સ્થળે આવતી,
          મને ન જોઈ ચાલી જતી,”
મિત્રો સાથે મળી પૂછે” એ કોણ હતી ?”
         ભાઈ એ તો માત્ર ” બસ” હતી.

( નોંધ.. ૧૯૬૮માં કોલેજકાળમાં  રમુજમાં  લખેલ હસ્ય-કાવ્ય અમદાવાદની લાલદરવાજાની
 બસમાં બેઠી, કરેલી મુસાફરી માંથી સ્ફુરેલું  રમુજ કાવ્ય)
 
           

ભારત મારી  જન્મભૂમી,ગૌરવવંતી  ગાથા મારી,
અમરિકા મારી કમૅભૂમી,ગૌરવવંતી  ગાથા મારી.

એક મારી માવલડી, જન્મ દેનાર  જનેતા મારી,
પીધા અમરતપાન મેં, ગૌરવવંતી  ગાથા મારી.

બીજી   પાલનહાર,  યશ  ગાથા યશોદા  મારી,
વરસો વિતાવ્યાં વ્હાલમાં,ગૌરવવંતી ગાથા મારી.

વતન  વ્હાલું કેમ વિસારું , એ મા-ભોમ છે મારી,
ભારત મા સો  સો સલામ ,ગૌરવવંતી ગાથા મારી.

દીધો   રોટલો-ઓટલો,એવી   છે આ ધરતી મારી,
અમરિકા સો-સો સલામ,ગૌરવવંતી ગાથા   મારી.

દેવકી  જન્મદાતા  ને  યશોદા   પાલનહાર  મારી,
આંખ  મારી  બેવું સરખી ,ગૌરવવંતી  ગાથા મારી.

(ભારતની પવિત્ર ભૂમી માં જન્મ લીધો એથી વિશેષ ગૌરવ શું હોય શકે ?.. પણ સાથો સાથ
 જે અમેરિકન ભૂમી પર આવી રિધ્ધી-સિધ્ધી બંન્ને મળ્યાં છે તેનું ઋણ કેમ ભુલાય ?)
                                                                                             

નમું હાથ જોડી , પડું પાવ તારી ,  હે! મા સરસ્વતી !
ના કદી દૂર તું , પાસ રહેજે સદા ,  હે! મા સરસ્વતી !

રુઠું હું કદી,રાખજે માથે હાથ તારો,  હે ! મા સરસ્વતી !
મીઠી વાણી,મીઠા રહે બોલ મારા  ,  હે! મા સરસ્વતી !

તુંજ  ગુણછે   નિરાળા આ જગતમાં, હે! મા સરસ્વતી !
તુજ   વિના નહીં  ઊધ્ધાર    મારો,    હે! મા સરસ્વતી !

તુજ   થકી    મહેંકતી” ફૂલવાડી,” હે ! મા સરસ્વતી !
તુજ      ગુણ     ગાન    સદા ગાઉં,  હે! મા   સરસ્વતી !

ઘંમ રે  ઘંમ ઘંટી બાજરો ને બંટી, જીણું દળું  તોઊડી  ઊડી જાય.
                   જાડું દળું તો કોઈ નવ ખાય.

મારા તે ઘરમાં સસરોજી એવા, હાલતા જાય,ચાલતા જાય,
                   લાપસીનો કોળિયો ભરતા જાય.

મારા તે ઘરમાં નણંદબા એવા, નાચતાં જાય, કૂદતાં  જાય,
                       રાંધી રસોઈ ચાંખતાં જાય.

મારા  તે ઘરમાં દિયરજી  એવા, રમતા  જાય, કૂદતાં  જાય,
                        મારું  ઉપરાણું લેતા જાય.

મારા  તે ઘરમાં  સાસુજી  એવાં, વાળતાં  જાય  બેસતાં જાય,
                       ઊઠતા બેસતાં ભાંડતાં જાય.

મારા  તે ઘરમાં  પરણ્યાજી એવા,   હરતા  જાય  ફરતા જાય,
                       માથામાં ટપલી મારતા જાય.

ઘંમ રે ઘંમ ઘંટી, બાજરો ને બંટી, જીણું દળું તો ઊડી ઊડી જાય,
                        જાડું દળું તો કોઈ નવ ખાય.

લોકગીત

હતી નજર  હંમેશ આગળ ને એ હતી  પાછળ ,
ના ક્દી એ હાથમાં આવી, એનું નામ જિંદગી.

સ્વાથૅ તારો ને મારો રમી ગયાં એટલી રમતો,
અંતે  ખુદ થયાં બરબાદ, એનું નામ જિંદગી.

કોણ, કેવું   ને  એ    કેટલામાં  શું    રમે છે.
પારખવું   છે  મુશ્કેલ , એનું    નામ  જિંદગી.

સજ્જન સાધુ થઈ એ આવ્યો હતો એના આંગણે,
ભરમાવી ને લઈ  ગયો, એનું  નામ   જિંદગી.

લુંટી  હતી  આબરૂ  ભલે  એની  જાહેર  સભામાં,
વહારે  આવ્યાં  ક્રુષ્ણ-કાળા, એનું નામ જિંદગી.

બને  રંક માંથી  રાજા  ને રાજા  બની  જાય રંક,
ભેદ  કોઈ  જાણે  નહી , એનું  નામ    જિંદગી.

એ  ઊગે  ને આથમે   સૌ જુવે એને  નરી આંખે,
હકીકતમાં જાગતો  નિરંતર, એનું નામ જિંદગી.

નિસ્વાથૅ જિંદગી જીવનારા છે માનવ અહીં ઘણાં,
કદર  કોઈ  એની  ના  કરે, એનું  નામ જિંદગી.

ઝંઝાવટી  જિંદગી જીવી એ થાકી ગયો ” દીપ “,
તોય  ઝંપી કયાં બેસેછે  ?  એનું  નામ  જિંદગી .